КАМОЛ ОН АСТ, КИ АЗ ХУД БОШӢ ОГОҲ

(Андешаҳо атрофи китоби С. Ятимов. Ёддоштҳо. Қисми 1., -Хуҷанд: “Ношир” 2025)

 Нашриёти «Ношир»-и шаҳриХуҷандахиранкитобимуҳаққиқиарҷманд С. Ятимовробономи «Ёддоштҳо» ба нашррасонд, кибароиҷомеаиадабӣ-фарҳангиимопадидаихушояндест. Аслан, ёддоштнависӣжанримустақилест, ки дар таърихиилмуадабибашарӣпешинаитулонӣ дорад. Гузашта аз ин, миёниҳарқавмумиллатеёддоштҳовобаста ба он ки дар чӣмавзуенигошташудаанд, вижагиҳоихосдоранд. Бисёре аз бузургонифарҳангуадабимо дар имтидодизамонёддоштҳоихешро аз рӯзгорисипаришуда ба риштаитаҳриркашидаанд, вале ҷолиб ин аст, киҳаргоҳвожаи «ёддошт» ба зеҳнмерасад, беихтиёр «Ёддоштҳо»-и устодАйнӣ пеши назармеояд. Асаре, ки дар нахустинрадаишоҳкорҳоиадабиётимуосиримоқарор дорад. «Ёддоштҳо» як навъшиносномаимиллатитоҷикаст. Дар ҳаримисабзи он метавон ба гӯшаҳоирангинитаърихуфарҳанг, расмусунан, мазҳаризиндагӣвавоқеиятирӯзгоримардумитоҷикдидорнамуд.

«Ёддоштҳо»-и С. Ятимовфарогири 10 боб буда, ҳар бобе нишонгаришебуфарозимасиризиндагиимуаллифаст. Бобҳо дар навбати худ шомилимавзуъҳоимуайянемебошанд, кибозарбулмасалумақолҳо, таркибуибораҳоимаълумумашҳур, байту мисраъҳоизабонзадмиёнимардумунвонгирифтаанд. Боядтаъкиднамуд, кииттиҳодивожагоне, ки бар маснадиунвоннишастаанд, аз рӯйиҳавовуҳавас, ё тазоҳурутасодуфинтихобнашудаанд, балки бозтобифазоимавридиназар, расонандаимаънивуҳадафихосемебошанд.

Масалан, мавзуиаввалинибобинахуст «Эй нуричашм, суханеҳаст, гӯ ш кун!» номгузорӣшуда. Замонеки ин ҷумла (мисраъ) ба чашммерасад, мухотабонбидуниқироатиматн пай мебаранд, киандешаҳоимундариҷ дар матн ба панду андарзҳобастагӣ дорад вабозигарон дар саҳнаиматннаврасон, фарзандонанд. Ибораи «нуричашм» низ худ гувоҳимубрамиятимавзуъваҷойгоҳиарзишмандимухотабон (фарзандон) аст. Нахустиннатиҷае, ки пас аз ошноӣбоматолибиасар ба зеҳнрусухменамояд, шинохтиҷаҳонусатҳиандешаимуаллифиасараст. Мавсуфбоасосизеҳнивуфарҳангиихирадифозилонубузургонипешинумуосириҷаҳоношноствабовармандаст, кивуҷудиинсонӣмисли як ҷомеа, аз як густураихос, аз низомуқонунҳоиамиқувижабархӯрдораст, кимаърифатионҳобаҳриҳарфардеҳатмӣваногузираст. Зеро ноошноӣ, бехабаривуғафлат аз моҳиятуҷаҳонирозионҳо дар ниҳодиодамӣҳаросутарс, изтиробунигаронӣ, беқарорӣэҷодмекунад.

Мо дар матни ин асар ба нависандаичирадастедидормекунем, ки дар тасвиримазоҳириконуниҳастӣдастирасо, зеҳнихаллоқ, маҳоратирашкангез дорад. Ботамомисозуабзоринависандагӣ, неруимушоҳидавутахайюл, бинишиамиқизебошинохтӣмусаллаҳаст.

Модарваситоишибузургивуҷойгоҳаш дар конунихонаводагӣ аз мавзуъҳоиҷовидонииадабиётиҷаҳонаст. Гуфтанӣҳастем, ки дар «Ёддоштҳо»-и С. Ятимовсимоимодарҳузурифаъолубиловасф дорад. Бардоштҳоинависанда аз саҳнаҳоизист, аз воқеият, рӯзҳоихубимодардоштан, ривоятмекунанд. Танҳобо ин тафовут, кисимоимодар аз чаҳордеворихонаводаберунмеравадва ба ҷомеамепайвандад. Ҷомеае, киҷиҳатиинсиҷомупойдорияшрӯишусабзишаш, камолимаънавияш бар вуҷудимодарниёз дорад.

Дар «Ёддоштҳо» ҳарҷо, кисухан аз модар дар миёнаст, таваҷҷуҳимуаллифсӯйинақшисозандавузиндагиофарин, инсонсозимодараст, кидигар аз ҳисорифардумансубиятифардӣканормеравад.

Муаллифи «Ёддоштҳо» боифтихорменависад: «волидайнамбарои ман аввалинмуаллимонизиндагӣҳастанд. Ман ҳамавақтҳолоҳамниҳояткӯ шиш мекунам, ки ба онҳомонанд бошам». (с. 86)

Ривоятутавсифҳое, ки дар китоб дар атрофикорномаимодаромада, баёнивоқеиятирӯзгори як занирустоинишинаст, кизеҳниравшануҷасоратихос дорад. Ҳуснихаташҳаммирзоӣаст. Далеривушуҷоӣ, коркуштагӣ, ҷаҳонимеҳрумуҳаббатимодар аз чашмифарзандонпинҳоннамемонад.

Дар асарчунинсаҳнаҳоиҷаззобуҳушрабо, киҷанбаинерумандитарбиятӣдоранд, пуршуморанд. Модарбароимавсуфмуаллимиаввалинаст, ки ба ӯ  «Алифбо», хонданунавиштанвамуҳим аз ҳамазебонависироомӯхтааст.

Хотиротимуаллифперомунипадарваҷойгоҳиӯ  даршаклгириишахсияти ӯ  бисёрдилчаспугӯшнишинаст. Ба қавлинависанда, «бузургтариннамунаипайравӣвашахсияте, ки дар ташаккули ман ҳамчунинсонмуассирбуд, падарамвамуҳитиоилавиимобуд». (саҳ. 57)

Падармуаллим буд. Шеваизиндагӣварафторукирдор, бархӯрди як муаллимчи дар зиндагиихонаводагӣвачикоргоҳӣбарҷастагиҳое дорад, кисимояшонро аз дигарнамояндагоникасбуҳунармутафовитмесозад. Нависанда дар ниҳоятипухтагивуҳунармандӣмӯшикофонакорномаипадарро дар хонаводавудоманииҷтимоъмеофаринад. Ҳеҷнуктае аз чашмиӯ  пинҳоннамемонад. Гоҳоҳиссипажӯҳандагивутаҳқиқӣнависандаро, ки худ аҳлитаҳқиқаст, водормесозад ба хотиридаркидурустибархе аз мавзуот даст ба домонимафҳумҳовуаҳкомиилмӣбарад, кибаҳрагирӣ аз онҳомуносибаст. Муҳим аз ҳама, дар «Ёддоштҳо» мо дар симои як муаллимиодиидеҳотӣбузургмардеромебинем, киҳадафимуҳимтаруолитар аз тарбиятинаслишоиста, ба хотириободонкардани ин марзу бум надорад. Нависанда дар мисолипадар ин андешароталқинмесозад, кимуаллимӣ кардан ин бокамолисарсупурдагӣ, мардона, огоҳона, бе гом ниҳодан дар марзиафсӯ су пушаймонӣбодигаронқисматкардани умри гаронбаҳост. Дар радифиомӯзонданиилмудониш, дар замири наслинаврассабзониданитухмимеҳрумуҳаббат, садоқатудӯстдорӣ ба ин хокусарзаминаст. Амалӣгаштани ин ҳадафранҷузаҳматифаровонро ба дунбол дорад. Гузашта аз ин, парваришусабзишурӯишвамуҳимтар аз ҳамабороварии ин тухмизиндагисоз кори як рӯзудурӯ з нест. Замонмехоҳад, замонекиҳампойи сабру шикебоист. Изофа бар гуфтаиболоӣмуаллимӣҳунараст, ҳунаришунидан, дидан, ламс кардан, ташхис додан вабоитминонмуътақидсохтан. Мактаб, фазоимактабӣ, симоҳоимуҳитофаринуинсонсози ин марзихушояндусадохез дар «Ёддоштҳо»-и С. Ятимовҷозибаҳоичашмгирдоранд.

Масъалаидигаре, ки дар матни «Ёддоштҳо» барҷастагӣ дорад, нақшимактабухондан дар шаклгириишахсият, ҷаҳонимаънивуҷаҳоннигарииинсонаст. Муаллифбоиқтизоимавзуъҳоимавридиназар дар бахшҳоигуногун аз китобухонданусудмандии он ёдмекунад.

Шоҳидипоёниризоятусипос аз дилбастагивуҳамроҳӣбокитобаст: “будааммислишахсе, кишабхобмебинад, сахтташнашудааст. Косаипуроб дар даст беистонроменӯшад. Аммоташнагӣнамешиканад. Умри ман нисбат ба мутолааикитоб дар доираиҳаминэҳсосгузашт.” (46)

Онҳое, ки “Ёддоштҳо”-рохондаанд, ба гумонамэҳсоскардаанд, кизабонибаёниматолиб дар он вижагиҳоихос дорад, ба сифатиунвониҳарёддоштезарбулмасалумақолҳо, мисраъҳоишеърӣ аз шоиронибузург, киҷанбаинерумандипандуахлоқӣдоранд, интихобшудаанд. Ҳамзамон, хелекалимаҳовуфеълҳоилаҳҷавӣ, ки дар шеваҳоимардумиҷанубмаъмуландвамутаассифона дар забониадабӣҷойионҳохолист, ба коррафтаанд. Рӯйиҳамрафтамо дар ҳаримимунаққашиасарбоҷозибаҳо, зебоиҳо, ширинивугӯшнишиниизабонимодарӣдидормекунем.

Зимниарзёбииасаримазкурнабояд аз канориҷанбаизебошинохтии он хомӯ ш гузашт. Дар ҷомеаифарҳангиимомуаллифроҳамчунолимириштаиулумиинсонӣмешиносанд. Дар ин асарбошад, мобомуҳаққиқерӯ  барӯҳастем, кидидубинишихоссиадабӣ, маҳоративолоинависандагӣ дорад. Ҳиссунеруимушоҳидааш, ки дар амриэҷодбисёрмуҳимаст, нерумандуамиқаст.

Дар маҷмуъ, натиҷаимуҳиме, ки аз мутолааикитоббармеояд, ин аст, кинаслиимрӯзродонишҳоемебояд, киасосупояисозандаиҷаҳонбинивуҷаҳоншинохтиионҳогардад. Дар офаринишичунинҷаҳонбиниезарураст, тамоминиҳодҳоидавлатӣ, иҷтимоӣвахоссатанмактабумаорифсаҳимбошанд.

Умар САФАР, профессори ДМТ